Nguyên nhân khiến mắt bị vàng và cách điều trị

Tóm tắt nhanh: Mắt bị vàng là tình trạng lòng trắng mắt (củng mạc) ngả sang màu vàng, thường do bilirubin trong máu tăng cao vì bệnh gan, mật hoặc tan máu. Một số trường hợp chỉ là mảng vàng kết mạc lành tính. Nếu cả da và mắt cùng vàng, bạn cần đi khám sớm để tìm nguyên nhân.

Mắt bị vàng là gì?

Mắt bị vàng (vàng mắt) là hiện tượng lòng trắng mắt chuyển sang màu vàng hoặc vàng cam. Khi nguyên nhân nằm ở toàn cơ thể, bác sĩ gọi đó là vàng củng mạc hay hoàng đản, thường đi cùng vàng da.

Thủ phạm chính là bilirubin, sắc tố vàng sinh ra khi hồng cầu già bị phá hủy. Bình thường, gan xử lý bilirubin, đưa vào mật xuống ruột rồi thải qua phân. Khi quá trình này gián đoạn, bilirubin ứ lại trong máu và nhuộm vàng các mô, trong đó lòng trắng mắt là nơi dễ nhận thấy sớm nhất.

Tuy vậy, không phải màu vàng nào ở mắt cũng là vàng da. Một số tổn thương tại mắt chỉ trông giống vàng mắt, nên bạn cần phân biệt.

Nguyên nhân nào khiến mắt bị vàng?

Mắt bị vàng thường do bilirubin tăng cao, xuất phát từ bệnh về máu, bệnh tại gan hoặc tắc nghẽn đường mật.

Bệnh về gan

Gan trực tiếp xử lý bilirubin, nên bệnh gan là nhóm nguyên nhân hàng đầu.

• Viêm gan virus (A, B, C…): virus làm tế bào gan viêm, giảm khả năng xử lý bilirubin. Người bệnh thường mệt, chán ăn, tiểu sẫm màu.
• Gan nhiễm mỡ và xơ gan: mỡ tích tụ hoặc mô sẹo thay mô gan khỏe khiến chức năng gan suy giảm dần, thường sau viêm gan mạn hoặc uống rượu bia kéo dài.
• Tổn thương gan do rượu hoặc thuốc: uống rượu bia nhiều năm, hoặc dùng quá liều thuốc như paracetamol (acetaminophen), có thể gây hại gan.
• Ung thư gan: khối u làm rối loạn chức năng gan, thường kèm sụt cân và đau tức hạ sườn phải.

Bệnh về mật và tụy

Khi mật không xuống được ruột, bilirubin dồn ngược vào máu.

• Sỏi mật: sỏi ở ống mật chủ gây tắc một phần hoặc hoàn toàn, kèm đau hạ sườn phải, buồn nôn, phân bạc màu.
• Viêm, hẹp hoặc u đường mật, túi mật: các tổn thương này cũng cản trở dòng mật.
• U đầu tụy: khối u chèn ống mật chủ, thường tiến triển âm thầm nên dễ phát hiện muộn.
• Nhiễm sán lá gan: ăn gỏi cá hoặc rau thủy sinh sống có thể đưa ký sinh trùng vào đường mật, gây tắc nghẽn.

Bệnh về máu

Thiếu máu tan máu, bệnh hồng cầu hình liềm hay sốt rét khiến hồng cầu vỡ quá nhanh, lượng bilirubin vượt khả năng xử lý của gan. Tan máu có thể bẩm sinh, hoặc xuất hiện sau nhiễm trùng, bệnh tự miễn, do thuốc.

Hội chứng Gilbert

Đây là rối loạn di truyền lành tính khiến gan xử lý bilirubin chậm. Mắt có thể hơi vàng từng đợt khi nhịn ăn, mệt hoặc đang ốm. Chỉ bác sĩ mới xác nhận được sau khi loại trừ các nguyên nhân khác.

Vàng da, vàng mắt ở trẻ sơ sinh

Nhiều trẻ sơ sinh vàng da, vàng mắt vài ngày đầu vì gan chưa trưởng thành, thường giảm dần sau khoảng hai tuần. Nếu vàng xuất hiện trong 24 giờ đầu, vàng đậm, lan rộng hoặc kéo dài, bé cần khám ngay.

Khi nào mắt trông vàng nhưng không phải vàng da?

Một số bệnh tại mắt và yếu tố bên ngoài khiến mắt trông vàng dù gan mật bình thường. Bảng dưới đây giúp bạn phân biệt sơ bộ.

• Mảng vàng kết mạc (pinguecula): mảng vàng trắng hơi nhô trên lòng trắng, thường ở phía gần mũi, sát rìa giác mạc, do tia UV, gió bụi và khô mắt kéo dài. Mảng này lành tính, không lấn vào giác mạc. Phần lớn chỉ cần theo dõi, che chắn tia UV và dùng nước mắt nhân tạo khi cộm hoặc khô. Bác sĩ có thể kê thuốc chống viêm khi mảng bị viêm, còn phẫu thuật hiếm khi cần.
• Mộng thịt (pterygium): một số mảng vàng có thể tiến triển thành mộng thịt, tức mô xơ mạch lấn dần vào giác mạc. Khi che vùng nhìn hoặc gây loạn thị, bạn có thể cần phẫu thuật mộng thịt.
• Xuất huyết dưới kết mạc đang tan: máu ban đầu đỏ tươi, rồi chuyển vàng xanh khi tiêu dần, giống vết bầm trên da. Xem thêm về xuất huyết dưới kết mạc và cách làm tan vết tụ máu trong mắt. Nếu tái diễn hoặc kèm đau, giảm thị lực, hãy đi khám.
• Ghèn vàng do viêm nhiễm: ghèn vàng ở khóe mắt thường do viêm bề mặt mắt, lòng trắng không đổi màu. Nếu kèm đỏ, cộm, đau, hãy xem thêm về đau mắt đỏ.
• Nốt vàng ở mí mắt (xanthelasma): mảng vàng mềm ở da mí, có thể liên quan rối loạn mỡ máu nên cần kiểm tra thêm.
• Ăn nhiều thực phẩm giàu carotene: cà rốt, bí đỏ hay đu đủ có thể làm da, nhất là lòng bàn tay, ngả vàng cam, nhưng thường không làm vàng lòng trắng mắt.

Triệu chứng đi kèm cần chú ý

Khi vàng mắt do vàng da, bạn thường gặp thêm một số dấu hiệu sau:

• Da vàng, thường bắt đầu từ mặt rồi lan xuống thân người.
• Nước tiểu sẫm như nước trà, phân nhạt màu.
• Ngứa da toàn thân.
• Mệt mỏi, chán ăn, buồn nôn.
• Đau hoặc tức vùng hạ sườn phải.
• Sốt, sụt cân không rõ nguyên nhân, dễ bầm tím.

Khi nào cần đi khám ngay?

Bất kỳ ai thấy da hoặc lòng trắng mắt ngả vàng đều nên đi khám, vì vàng da luôn cần bác sĩ đánh giá. Hãy đến cơ sở y tế ngay nếu vàng mắt kèm theo:

• Sốt cao hoặc rét run.
• Đau bụng dữ dội.
• Nôn ra máu hoặc đi ngoài phân đen.
• Lú lẫn hoặc buồn ngủ bất thường.
• Trẻ sơ sinh vàng sớm, vàng đậm hoặc bú kém.

Nếu chỉ có một mảng vàng nhỏ, khu trú, không đau, hãy đặt lịch khám mắt để được xác định. Bạn cũng nên đi sớm khi mảng đổi kích thước, hình dạng hoặc màu sắc.

Bác sĩ chẩn đoán mắt bị vàng như thế nào?

Bước đầu tiên là xác định đây là vàng da toàn thân hay tổn thương tại mắt.

• Khám mắt: bác sĩ nhãn khoa dùng sinh hiển vi (đèn khe) xem màu vàng lan khắp củng mạc hay chỉ là mảng khu trú trên kết mạc.
• Hỏi bệnh sử, khám toàn thân: bác sĩ hỏi về rượu bia, thuốc đang dùng, thói quen ăn gỏi cá, tiền sử gan mật.
• Xét nghiệm máu: đo bilirubin toàn phần và trực tiếp, men gan, công thức máu; thêm xét nghiệm viêm gan virus khi cần.
• Chẩn đoán hình ảnh: siêu âm bụng, khi cần chụp CT, MRI hoặc đường mật để tìm chỗ tắc.

Cách điều trị mắt bị vàng

Cách điều trị phụ thuộc hoàn toàn vào nguyên nhân. Bạn không nên tự dùng thuốc, thực phẩm chức năng hay thảo dược khi chưa rõ nguyên nhân, vì một số loại có thể gây hại cho gan.

• Viêm gan virus: viêm gan A thường hồi phục khi nghỉ ngơi và theo dõi. Viêm gan B, C cần theo dõi chuyên khoa và có thể dùng thuốc kháng virus theo chỉ định.
• Do rượu hoặc thuốc: cần ngừng rượu bia, bác sĩ cân nhắc ngừng hoặc đổi thuốc nghi gây hại. Đừng tự bỏ thuốc điều trị bệnh mạn tính khi chưa hỏi bác sĩ.
• Sỏi mật, tắc mật: bác sĩ lấy sỏi hoặc dẫn lưu mật qua nội soi, hoặc phẫu thuật cắt túi mật tùy trường hợp.
• Khối u gan, mật, tụy: phẫu thuật, hóa trị, xạ trị hay phương pháp khác tùy giai đoạn.
• Bệnh về máu: điều trị theo nguyên nhân tan máu, truyền máu khi cần.
• Vàng da sơ sinh bệnh lý: chiếu đèn (quang trị liệu) theo chỉ định của bác sĩ nhi.
• Mảng vàng kết mạc, mộng thịt: che chắn tia UV, nước mắt nhân tạo, thuốc chống viêm khi có viêm; phẫu thuật khi ảnh hưởng thị lực hoặc khó chịu kéo dài.

Chăm sóc và phòng ngừa mắt bị vàng

• Khám sức khỏe định kỳ, kiểm tra chức năng gan.
• Tiêm vắc xin viêm gan B, và viêm gan A khi bác sĩ chỉ định.
• Hạn chế rượu bia, giữ cân nặng hợp lý để giảm nguy cơ gan nhiễm mỡ.
• Dùng thuốc đúng chỉ định, không tự tăng liều.
• Ăn chín uống sôi, không ăn gỏi cá hoặc rau thủy sinh sống.
• Đeo kính râm chống UV khi ra nắng và thực hiện các hướng dẫn chăm sóc mắt hằng ngày.

Đặt lịch khám mắt tại Hikari

Nếu lòng trắng mắt đổi màu mà bạn chưa rõ là vàng da hay tổn thương tại mắt, bác sĩ nhãn khoa tại Trung tâm Mắt Sài Gòn Hikari có thể giúp phân biệt. Khi cần, bác sĩ sẽ hướng dẫn bạn đến chuyên khoa phù hợp. Bạn có thể đặt lịch khám hoặc đến khám mắt tổng quát tại 17 Bùi Thị Xuân, Phường Bến Thành, TP.HCM, hoặc gọi hotline 0961 39 39 83.

Câu hỏi thường gặp về mắt bị vàng

Mắt bị vàng là bệnh gì?

Mắt bị vàng không phải một bệnh riêng mà là dấu hiệu. Thường đó là vàng da do bilirubin tăng trong bệnh gan, mật hoặc tan máu; đôi khi chỉ là mảng vàng kết mạc lành tính. Bạn cần bác sĩ khám để phân biệt.

Mắt bị vàng nên khám chuyên khoa nào?

Nếu cả da và lòng trắng mắt cùng vàng, bạn nên khám nội khoa hoặc tiêu hóa – gan mật càng sớm càng tốt. Nếu chỉ có mảng vàng nhỏ ở một vùng của mắt, hãy khám nhãn khoa.

Mảng vàng nhỏ trên lòng trắng mắt có nguy hiểm không?

Phần lớn là mảng vàng kết mạc lành tính do tia UV, gió bụi hoặc khô mắt, hiếm khi ảnh hưởng thị lực nhưng có thể gây cộm, đỏ. Bạn nên đi khám nếu mảng đổi kích thước, hình dạng, màu sắc hoặc gây khó chịu kéo dài.

Ăn nhiều cà rốt, đu đủ có làm vàng mắt không?

Thực phẩm giàu carotene có thể làm da ngả vàng cam, nhất là lòng bàn tay, nhưng thường không làm vàng lòng trắng mắt. Nếu lòng trắng mắt cũng vàng, bạn đừng cho là do ăn uống mà nên đi khám.

Mắt bị vàng có tự hết không?

Điều này phụ thuộc nguyên nhân. Khi bệnh nền được điều trị và bilirubin giảm, màu vàng nhạt dần. Vàng da thật không nên chờ tự hết vì có thể che giấu bệnh nặng, còn mảng vàng lành tính tại mắt thường tồn tại lâu và chỉ cần theo dõi.

Mắt bị vàng có lây không?

Bản thân màu vàng ở mắt không lây. Tuy nhiên, một số bệnh gây ra nó, như viêm gan A, B hoặc C, là bệnh truyền nhiễm, nên bạn cần xác định nguyên nhân để phòng ngừa cho người xung quanh.

Nguồn tham khảo

• Mayo Clinic Care Network – Illness-related jaundice: https://www.mymlc.com/health-information/definitions/i/illness-related-jaundice/
• American Academy of Ophthalmology – Pinguecula & Pterygium: https://www.aao.org/eye-health/diseases/pinguecula-pterygium
• All About Vision – Vàng mắt: https://www.allaboutvision.com/vi/eye-conditions/symptoms/yellow-eyes/
• All About Vision – Pinguecula: https://www.allaboutvision.com/ww/conditions/pinguecula
• Vinmec – Vàng da, vàng mắt ở trẻ sơ sinh: https://www.vinmec.com/vie/bai-viet/ly-do-tre-so-sinh-bi-vang-mat-vi

Thông tin trong bài chỉ mang tính tham khảo và không thay thế chẩn đoán hay chỉ định điều trị của bác sĩ.