Thoái hóa điểm vàng tuổi già (AMD): Dấu hiệu, nguyên nhân và cách điều trị

Thoái hóa điểm vàng tuổi già (còn gọi là thoái hóa hoàng điểm, viết tắt là AMD) là bệnh làm yếu dần vùng trung tâm của võng mạc, nơi giúp mắt nhìn rõ chi tiết. Bệnh thường gặp ở người trên 50 tuổi. Bệnh không gây mù hoàn toàn, nhưng có thể làm mờ hoặc méo vùng nhìn chính giữa. Phát hiện sớm giúp bác sĩ theo dõi và can thiệp kịp thời để hạn chế mất thị lực.

Tóm tắt nhanh

AMD làm mất dần thị lực trung tâm, còn thị lực hai bên thường vẫn giữ được.
Có hai thể: thể khô (phổ biến, tiến triển chậm) và thể ướt (ít gặp hơn nhưng mất thị lực nhanh hơn).
Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng, nên cần khám mắt định kỳ.
Đường thẳng nhìn thành lượn sóng là dấu hiệu cần đi khám sớm.
Bệnh chưa thể chữa khỏi hoàn toàn, nhưng có nhiều cách làm chậm tiến triển tùy thể bệnh.

Thoái hóa điểm vàng tuổi già là gì?

Thoái hóa điểm vàng tuổi già là tình trạng điểm vàng (hoàng điểm) ở trung tâm võng mạc bị tổn thương dần theo tuổi tác, làm giảm thị lực trung tâm. Bệnh không gây mù hoàn toàn, nhưng ảnh hưởng nhiều đến sinh hoạt như đọc sách, nhận mặt người, nấu ăn hay xem tivi.

Bác có thể hình dung võng mạc như lớp phim của chiếc máy ảnh. Điểm vàng là phần trung tâm cho hình ảnh sắc nét nhất. Khi vùng này yếu đi, hình ảnh chính giữa bị mờ hoặc méo, dù phần nhìn hai bên vẫn còn.

Theo Viện Mắt Quốc gia Hoa Kỳ (NEI), khoảng 11 triệu người Mỹ đang mắc AMD. Đây là một trong những nguyên nhân hàng đầu gây giảm thị lực ở người lớn tuổi.

Thoái hóa điểm vàng có mấy thể? Khô và ướt khác nhau thế nào?

AMD có hai thể chính. Thể khô chiếm phần lớn (khoảng 85–90%) và tiến triển chậm trong nhiều năm. Thể ướt ít gặp hơn nhưng có thể làm mất thị lực trung tâm chỉ trong vài ngày đến vài tuần.

Tiêu chí	Thể khô	Thể ướt
Mức độ phổ biến	Khoảng 85–90% ca bệnh	Ít gặp hơn
Cơ chế	Mô điểm vàng mỏng dần, có cặn drusen tích tụ	Mạch máu bất thường mọc dưới võng mạc, rỉ dịch hoặc máu
Tốc độ tiến triển	Chậm, nhiều năm	Nhanh hơn, có thể trong vài ngày đến vài tuần
Dấu hiệu thường gặp	Mờ nhẹ giữa tầm nhìn, khó nhìn khi thiếu sáng	Đường thẳng lượn sóng, vùng mờ hoặc tối ở giữa
Hướng xử trí	Theo dõi, lối sống, vitamin theo chỉ định	Thuốc kháng VEGF tiêm nội nhãn, một số ca dùng liệu pháp quang động

Thể khô

Ở thể khô, mô điểm vàng mỏng dần theo thời gian. Các cặn nhỏ màu vàng gọi là drusen tích tụ dưới võng mạc. Bệnh chia làm ba giai đoạn: sớm, trung gian và muộn. Ở giai đoạn muộn, vùng tế bào có thể bị mất thành mảng, gọi là teo địa đồ, gây giảm thị lực nặng.

Thể ướt

Ở thể ướt, các mạch máu bất thường mọc dưới võng mạc, rỉ dịch hoặc máu và để lại sẹo ở điểm vàng. Bất kỳ giai đoạn nào của thể khô cũng có thể chuyển sang thể ướt, nên bác cần tái khám đều đặn. Tin vui là thể ướt hiện có thuốc giúp kiểm soát.

Dấu hiệu nhận biết thoái hóa điểm vàng

Giai đoạn sớm hầu như không có triệu chứng, nên nhiều người chỉ phát hiện khi khám mắt định kỳ. Khi bệnh tiến triển, bác có thể gặp:

Đường thẳng (khung cửa, mép bàn) nhìn thành cong hoặc lượn sóng.
Vùng mờ hoặc tối ở giữa tầm nhìn, có thể rộng dần.
Chữ khi đọc bị nhòe, mất nét hoặc thiếu chữ.
Khó nhận ra gương mặt người quen.
Màu sắc kém tươi hơn, khó nhìn nơi ánh sáng yếu.

Mờ mắt ở người lớn tuổi không phải lúc nào cũng do AMD. Đục thủy tinh thể cũng là nguyên nhân rất thường gặp. Chỉ bác sĩ khám mới phân biệt được.

Những ai có khả năng bị thoái hoá điểm vàng?

Những người lớn tuổi: Từ 40 tuổi trở lên, nguy cơ mắc bệnh sẽ tăng dần.
Những người béo phì và ít vận động: Người có cân nặng cao có nguy cơ mắc AMD gấp đôi so với người bình thường.
Di truyền: Những ai có tiền sử gia đình mắc bệnh thoái hoá điểm vàng thì nguy cơ cao bạn cũng sẽ mắc bệnh.
Những người có huyết áp cao
Những người thường xuyên hút thuốc
Những người có màu mắt sáng
Những người sử dụng một số thuốc như choloroquine, phenothiazine có nguy cơ gặp tác dụng phụ, khiến bệnh nhân bị thoái hóa điểm vàng.

Tự kiểm tra bằng lưới Amsler tại nhà

Lưới Amsler là ô vuông có nhiều đường kẻ ngang dọc và một chấm ở giữa. Bác có thể thử như sau:

Đeo kính đọc sách quen dùng, ngồi nơi đủ sáng.
Cầm lưới cách mắt khoảng 30–35 cm.
Che một mắt, mắt còn lại nhìn vào chấm giữa.
Xem các đường kẻ có bị cong, đứt đoạn, mờ hoặc có ô trống không.
Đổi mắt và làm lại.

Nếu thấy bất thường, bác nên đặt lịch khám sớm. Cách này chỉ để sàng lọc, không thay thế việc khám với bác sĩ.

Lưới Amsler bình thường và lưới có đường kẻ bị cong khi bị thoái hóa điểm vàng — Đường kẻ cong hoặc đứt là dấu hiệu cần đi khám.

Nguyên nhân và yếu tố nguy cơ

Nguyên nhân chính xác chưa hoàn toàn rõ. Nguy cơ tăng lên ở những người:

Lớn tuổi: nguy cơ cao hơn từ khoảng 55 tuổi.
Có người thân bị AMD: yếu tố di truyền đóng vai trò nhất định.
Hút thuốc lá.
Bị bệnh tim mạch, mỡ máu cao hoặc tăng huyết áp.
Béo phì, ít vận động.
Ăn ít rau lá xanh, ít cá, hoặc tiếp xúc ánh nắng lâu dài (một số tài liệu ghi nhận thêm yếu tố này).

Bệnh được chẩn đoán như thế nào?

Bác sĩ thường phối hợp nhiều bước, tùy tình trạng của từng người:

Khám đáy mắt sau khi giãn đồng tử: quan sát võng mạc và điểm vàng qua thấu kính chuyên dụng.
Chụp cắt lớp quang học (OCT): cho hình ảnh cắt lớp của võng mạc, phát hiện mỏng mô hoặc tụ dịch.
Chụp mạch huỳnh quang: dùng khi nghi ngờ thể ướt, giúp thấy mạch máu bất thường.
Lưới Amsler: phát hiện vùng nhìn bị méo hoặc khuyết.

Sau khi nhỏ thuốc giãn đồng tử, mắt có thể chói và nhìn mờ vài giờ. Bác nên có người thân đi cùng.

Thoái hóa điểm vàng có chữa khỏi được không?

Hiện chưa có cách chữa khỏi hoàn toàn hay phục hồi phần điểm vàng đã tổn thương. Tuy nhiên, tùy thể và giai đoạn, bác sĩ có thể làm chậm tiến triển và giúp giữ thị lực còn lại lâu hơn.

Giai đoạn sớm: chưa có thuốc điều trị. Bác sĩ theo dõi định kỳ và khuyên thay đổi lối sống.
Giai đoạn trung gian: bác sĩ có thể chỉ định vitamin và khoáng chất theo công thức AREDS2 (vitamin C, E, kẽm, đồng, lutein, zeaxanthin) để giảm nguy cơ chuyển nặng. Bác không nên tự mua hay tự đổi liều.
Thể ướt: thuốc kháng VEGF tiêm vào mắt giúp giảm rò rỉ từ mạch máu bất thường. Thuốc thường phải tiêm lặp lại theo lịch bác sĩ đề ra. Một số trường hợp dùng liệu pháp quang động (PDT).
Thể khô giai đoạn muộn (teo địa đồ): hai thuốc tiêm nội nhãn là Syfovre (pegcetacoplan) và Izervay (avacincaptad pegol) đã được FDA Hoa Kỳ phê duyệt năm 2023. Các thuốc này chỉ làm chậm phần nào tốc độ tiến triển, chưa được chứng minh cải thiện thị lực và có thể gây tác dụng phụ. Việc áp dụng tại Việt Nam cần được bác sĩ tư vấn.
Hỗ trợ thị lực còn lại: kính lúp, sách điện tử chữ lớn, đèn đọc sách đủ sáng và các chương trình phục hồi thị lực giúp bác sinh hoạt độc lập hơn.

Phòng ngừa và chăm sóc hằng ngày

NEI khuyến nghị một số thói quen giúp giảm nguy cơ hoặc làm chậm mất thị lực do AMD:

Bỏ thuốc lá hoặc không bắt đầu hút.
Giữ huyết áp và mỡ máu ổn định, vận động đều đặn mỗi ngày.
Ăn nhiều rau lá xanh đậm và cá. Đây là nguồn lutein và zeaxanthin cùng omega-3.
Đeo kính râm khi ra nắng.
Khám mắt định kỳ, kể cả khi mắt chưa có triệu chứng.

Cá và rau lá xanh đậm hỗ trợ sức khỏe điểm vàng. — Cá hồi và rau lá xanh đậm giàu omega-3, lutein và zeaxanthin tốt cho điểm vàng

Khi nào cần đi khám mắt ngay?

Bác nên đến gặp bác sĩ nhãn khoa sớm nếu:

Thấy đường thẳng bị cong hoặc lượn sóng.
Xuất hiện vùng mờ, tối hoặc trống ở giữa tầm nhìn.
Thị lực một mắt giảm nhanh trong vài ngày.
Có người thân bị AMD, hoặc bác thuộc nhóm nguy cơ và đã lâu chưa khám mắt.

Bác cũng có thể tham khảo thêm về dấu hiệu cảnh báo sớm bệnh về mắt ở người cao tuổi.

Câu hỏi thường gặp về thoái hóa điểm vàng

1. Thoái hóa điểm vàng có gây mù không?
Thoái hóa điểm vàng thường không gây mù hoàn toàn, vì thị lực hai bên (ngoại vi) thường vẫn còn. Tuy nhiên, bệnh có thể làm mất thị lực trung tâm, khiến người bệnh khó đọc chữ, nhận mặt người và tự đi lại. Phát hiện sớm và theo dõi đúng cách giúp hạn chế nguy cơ này.

2. Thoái hóa điểm vàng tuổi già có di truyền không?
Có yếu tố di truyền. Người có cha mẹ hoặc anh chị em ruột mắc bệnh thường có nguy cơ cao hơn. Dù vậy, có người thân bị bệnh không có nghĩa chắc chắn sẽ mắc. Bỏ thuốc lá, kiểm soát huyết áp và khám mắt định kỳ giúp giảm nguy cơ.

3. Thoái hóa điểm vàng nên ăn gì?
Nên ăn nhiều rau lá xanh đậm như cải bó xôi, cải xoăn và các loại cá như cá hồi, cá biển. Đây là nguồn lutein, zeaxanthin và omega-3 tốt cho điểm vàng. Thực phẩm chỉ hỗ trợ, không thay thế điều trị. Bác cần hỏi bác sĩ trước khi dùng viên uống bổ sung.

4. Thể khô có thể chuyển thành thể ướt không?
Có. Bất kỳ giai đoạn nào của thể khô cũng có thể chuyển sang thể ướt khi mạch máu bất thường phát triển dưới võng mạc. Vì vậy người bị thể khô cần tái khám theo lịch. Bác cũng nên đến gặp bác sĩ ngay khi thấy đường thẳng bị cong hoặc vùng mờ ở giữa tầm nhìn.

5. Bao lâu nên khám mắt để tầm soát thoái hóa điểm vàng?
Người từ 50 tuổi trở lên, nhất là người hút thuốc, có tiền sử gia đình hoặc tăng huyết áp, nên khám mắt có giãn đồng tử định kỳ. Tần suất cụ thể do bác sĩ quyết định theo nguy cơ từng người. Giai đoạn đầu thường không có triệu chứng nên không nên chờ đến khi mờ mắt mới đi khám.

6. Thoái hóa điểm vàng khác đục thủy tinh thể thế nào?
Đục thủy tinh thể là thấu kính trong mắt bị đục, làm nhìn mờ như qua màn sương và thường có thể phẫu thuật thay thủy tinh thể. Thoái hóa điểm vàng là tổn thương ở võng mạc, gây mờ hoặc méo vùng trung tâm. Hai bệnh có thể cùng xảy ra, cần bác sĩ khám để phân biệt.

Đặt lịch khám đáy mắt, võng mạc tại Hikari

Nếu bác hoặc người thân trên 50 tuổi thấy nhìn mờ, méo hình hay có vùng tối ở giữa tầm nhìn, đừng chờ bệnh nặng hơn. Bác có thể đặt lịch khám đáy mắt, võng mạc tại Hikari để bác sĩ khám, giải thích tình trạng và tư vấn hướng theo dõi phù hợp. Bác cũng có thể tham khảo dịch vụ khám mắt tổng quát chuyên sâu.